από Σωτήρη Γεωργανά*

* Δρ Οικονομικών (Πανεπιστήμιο Βόννης) και Επ. Καθηγητής Οικονομικών (Πανεπιστήμιο Λονδίνου-Royal Holloway)

ceb6ceb7cf84ceb9ceaccebdcebfcf82

Είναι διάχυτη η ιδέα στους Έλληνες ότι δεν πληρώνονται όσο πρέπει, δεν αναγνωρίζονται όσο αξίζουν, ο κόσμος δεν τους προσφέρει αυτά που δικαιούνται. Όλοι γκρινιάζουν για αυτούς που τους κλέβουν τα κεκτημένα τους, αυτούς που εμποδίζουν την δικαιοσύνη να κυριαρχήσει στον κόσμο (όπου η λέξη δικαιοσύνη, απαρρέκκλιτα σημαίνει περισσότερα λεφτά στην τσέπη τους). Η φράση από τις παλιές ελληνικές ταινίες:

Άτιμη κοινωνία, άλλους τους ανεβάζεις και άλλους τους κατεβάζεις

παρέμενει τόσο δημοφιλής στην σκέψη των ανθρώπων, όσο και πλήρως λανθασμένη. Για να δούμε το μέγεθος της πλάνης, θα πρέπει βέβαια να ορίσουμε την δικαιοσύνη. Σημαίνει άραγε κοινωνική δικαιοσύνη, ισότητα μεταξύ των ανθρώπων;

Η ισότητα είναι ένα πολυσυζητημένο και συχνά παρεξηγημένο θέμα. Είναι σαφές ότι οι άνθρωποι στα μάτια του κράτους είναι ίσοι. Δεν είναι όμως ίδιοι! Τι πρέπει να κάνει το κράτος για να αποκαταστήσει «αδικίες» που προκύπτουν από το γεγονός ότι οι άνθρωποι δεν είναι όμοιοι; Τι σημαίνει αδικία, στα μάτια μιας σύγχρονης ευνομούμενης πολιτείας;

Μπορούμε να κάνουμε έναν βασικό διαχωρισμό:

Ισότητα του αποτελέσματος – Ισότητα των ευκαιριών

Η ισότητα του αποτελέσματος σημαίνει ότι πρέπει να επιδιώκουμε όλα τα μέλη της κοινωνίας να έχουν ακριβώς την ίδια ευτυχία. Δυστυχώς δεν μπορώ να βρώ ένα καλό επιχείρημα υπέρ αυτής της ιδέας.

Ας παρατηρήσουμε την ακόλουθη περίπτωση:

Δυο δίδυμοι, μεγαλώνουν με την ίδια οικογένεια, λαμβάνουν τις ίδιες σπουδές και στα 22α τους γενέθλια επιλέγουν ζωή.

– Ο ένας γίνεται γιατρός κάπου στις Σεϊχέλες  Εξετάζει έναν ασθενή την ημέρα και έχει αρκετά λεφτά για να πίνει τους χυμούς και τα κοκτέιλ του όλη την υπόλοιπη ημέρα στην παραλία με την εντυπωσιακή εξωτική κοπέλα του.

– Ο άλλος γίνεται γιατρός στο γκρίζο Λονδίνο. Δουλεύει σκληρά για 25 χρόνια έως ότου γίνεται διευθυντής μιας πανάκριβης νευρολογικής κλινικής.

Αν πάρουμε το εισόδημα σαν αποτέλεσμα που πρέπει να εξισωθεί καταλήγουμε στην προφανώς άδικη ενέργεια, να παίρνουμε λεφτά από τον δουλευταρά για να τα δίνουμε στον τεμπέλη αδερφό του!

Αντίθετα η αρχή της ισότητας ευκαιριών δεν θα ζητούσε καμία επέμβαση. Η αρχή λέει ότι ένα αποτέλεσμα είναι καλό, μόνο αν έχει έρθει μετά από συνειδητή επιλογή ατόμων που είχαν τις ίδιες ευκαιρίες.

Πολλοί άνθρωποι νομίζουν ότι ισότητα του αποτελέσματος στηρίζεται πχ στην φράση του Μαρξ: από τον καθένα σύμφωνα με τις δυνατότητες, στον καθένα σύμφωνα με τις ανάγκες του. Όμως αυτή η πρόταση είναι απαράδεκτη όπως δείχνει η Άϋν Ράντ σε ένα καταπληκτικό παράδειγμα* στο βιβλίο Atlas Shrugged:

Δικαιοσύνη είναι η δυνατότητα να εργαστείτε ελεύθερα για το μέλλον σας. Το τι θα κάνετε με αυτήν την δυνατότητα είναι αποκλειστικά δικό σας θέμα!

Ας υποθέσουμε ότι σε ένα εργοστάσιο οι εργαζόμενοι παίρνουν την διοίκηση στα χέρια τους και αρχίζουν να πληρώνουν μισθούς με βάση την ρήση του Μαρξ. Βέβαια πολλοί από τους καλούς εργαζόμενους, απλά θα εγκαταλείψουν το εργοστάσιο. Αλλά ας υποθέσουμε προς στιγμήν ότι μένουν στην δουλειά. Τον πρώτο χρόνο ψηφίζουν οι εργαζόμενοι για το ποιος θα πάρει πόσο. Αυτό γρήγορα καταλήγει σε διαγωνισμό ζητιανιάς για το ποιος θα έχει τους περισσότερους άρρωστους συγγενείς, ανήμπορους θείους κτλ! Μάλιστα οι πιο αξιοπρεπείς σίγουρα θα πάρουν λιγότερα λεφτά από αυτούς που δεν ντρέπονται να ξεφτιλίζονται. Μάλιστα οι πιο παραγωγικοί, θα ψηφίζονται από το συμβούλιο να κάνουν υπερωρίες! Μετά από αυτό την δεύτερη χρονιά, μερικά αποτελέσματα θα είναι πια προφανή. Κανείς δεν θα δουλεύει παραπάνω από το ελάχιστο, γιατί θα ξέρει ότι η παραγωγικότητα τιμωρείται! Αντίθετα οι πιο τεμπέληδες, θα αράζουν άνετοι, και θα σκέφτονται τι ανάγκες να ανακαλύψουν για να προβάλλουν στην συνέλευση. Οι άνθρωποι θα αρχίσουν να είναι καχύποπτοι. Θα κατασκοπεύουν ο ένας τον άλλο, να δουν αν είναι αληθινές οι ανάγκες. Ακόμα χειρότερα θα αρχίσουν να μισούν ο ένας τον άλλο. Η γέννηση ενός νέου παιδιού, αντί για λόγος χαράς, θα είναι κατάρα, μια και θα πρέπει να μοιραστούν την πίτα με περισσότερα άτομα! Όταν κάποιος αρρωσταίνει, πολλοί θα εύχονται έναν γρήγορο θάνατο, αντί για μια θεραπεία. Οι άνθρωποι θα γίνουν ζώα, οι αετοί θα θυσιαστούν για να φάνε οι κότες. Αυτή είναι η κοινωνία που ευχόταν ο Μαρξ…

Ας ενωθούμε όλοι να φάμε τους επιτυχημένους συμπολίτες μας. Είναι… ιερό δικαίωμα μας!

Άλλοι μιλάνε βέβαια για τον ιερό στόχο της κοινωνικής συνοχής. Ιερό; Τι σημαίνει κοινωνική συνοχή; Σε ποιο ατομικό δικαίωμα στηρίζεται η έννοια της συνοχής; Σημαίνει ας πούμε, ότι για να μην αρχίσουν κάποια μέλη της κοινωνίας να εγκληματούν, πρέπει οι άλλοι να πληρώνουν προστασία; Είναι η κοινωνική συνοχή ένας στόχος από μόνη της, που δίνει το δικαίωμα σε κάποιον που τεμπέλιασε και απέτυχε στην ζωή του να ζητάει να πληρώσουν οι άλλοι τα σπασμένα; Είναι δυνατόν να υποστηρίζουμε την «κοινωνική συνοχή» αντί της δικαιοσύνης; Εγώ όταν ακούω κοινωνική συνοχή, ξέρω ότι πίσω από τις θολές γραμμές του σχολιαστή κρύβεται η κλοπή. Ποιος άραγε πρωτοσκέφτηκε ότι το πρόθεμα κοινωνική πίσω από τις λέξεις δικαιοσύνη και συνοχή, αυτοδίκαια διαστρέφει το νόημα τους; Γιατί δεν ισχύει για την κοινωνία αυτό που ισχύει για τα άτομα; Πως η κλοπή που καταδικάζεται απερίφραστα σε ατομικό επίπεδο, γίνεται αποδεκτή έως επιβεβλημένη σε κοινωνικό επίπεδο;

Ένας άλλος κόσμος είναι δυνατός, φτάνει να κλέψουμε από όσους είναι καλύτεροι από μας!

Κανείς δεν έχει δικαίωμα στην τεμπελιά, κανείς δεν έχει δικαίωμα να απαιτεί αυτό που δεν του ανήκει. Θέλουμε ένα κράτος που δίνει καλές ευκαιρίες σε όλους τους πολίτες για να διακριθούν. Όποιος δεν διακρίνεται όμως, δεν μπορεί να ζητάει τα ρέστα από τους συνανθρώπους του. Και η κυβέρνηση είναι υποχρεωμένη να προστατεύει τους παραγωγικούς, εργατικούς πολίτες από τις εκβιαστικές, ενίοτε ληστρικές τακτικές των υπολοίπων. Δίκαιο και πρέπον είναι να παίρνετε ότι κερδίζετε από τον προσωπικό σας μόχθο. Ο τεμπέλης δίδυμος του παραδείγματος μας μπορεί να φωνάζει όσο θέλει, η κυβέρνηση δεν δικαιούται να του δώσει τίποτα!

Γενετικές ανισότητες/ John Rawls

Τι γίνεται με διαφορές που οφείλονται σε γενετικά προβλήματα; Αν ο ένας αδερφός του παραδείγματος γεννηθεί με κινητικές δυσκολίες;

Εδώ έρχεται να μας βοηθήσει ένα καταπληκτικό εργαλείο, η ιδέα του πέπλου της αγνοίας (veil of ingorance) του Τζών Ρώλς. Ο στόχος μας είναι να αποφασίσουμε αντικειμενικά κατά πόσο τα ατομικά δικαιώματα ενός ανθρώπου, επιτρέπεται να περιορίζονται για να βοηθήσουμε ένα άλλο άτομο (η υποχρεωτική φορολογία των ικανών για ενίσχυση των ΑΜΕΑ δεν είναι τίποτα άλλο από αυτό βέβαια!). Ας ξεκινήσουμε με μια ερώτηση που κάνει σαφή την ιδέα:

Τι κοινωνία θα θέλατε αν ακόμα δεν είχατε γεννηθεί και δεν ξέρατε τον ρόλο σας σε αυτήν;
π.χ. Θα ζητούσατε την κατάργηση σπάταλων επιδοτήσεων στους αγρότες, αν υπήρχε περίπτωση αν είσαστε αγρότης;
Θα ζητούσατε ιδιωτικοποιήσεις αν υπήρχε περίπτωση να είσαστε υπάλληλος του ΟΤΕ;

Θα ζητούσατε στήριξη των γυναικών, που φαίνεται να μην έχουν τις ίδιες ευκαιρίες με τους άντρες (βλέπε σύνδεση στις πηγές) στην αγορά εργασίας;

Ο Ρωλς επιχειρηματολογεί ότι φιλοσοφική στήριξη μπορεί να έχει ένα σύστημα, μόνο αν ένα ορθολογικό άτομο πίσω από το πέπλο της αγνοίας θα συμφωνούσε με το σύστημα. Έτσι στο παράδειγμα μας, ένας ορθολογιστής πριν γεννηθεί, θα δεχόταν σε περίπτωση που γεννηθεί ικανός να φορολογείται λίγο παραπάνω προς όφελος των λιγότερο ικανών**. Έτσι καταλήγει ο Ρωλς ότι το σωστό σύστημα, είναι ένα σύστημα που η οποιαδήποτε ανισότητα δικαιολογείται μόνο αν είναι προς όφελος του λιγότερο ευνοημένου.

Η ιδέα είναι πολύ ενδιαφέρουσα. Αν ξέρατε ότι μπορεί να γεννηθείτε στην Αφρική, προφανώς θα θέλατε ένα σύστημα που σε καμία περίπτωση να μην αφήνει τους Αφρικανούς να πεθαίνουν της πείνας!

Όμως ο Ρώλς, σαν μη οικονομολόγος, έχει κάνει ένα λάθος. Ορθολογισμός δεν σημαίνει ακραία αποστροφή στο ρίσκο (risk aversion). Ένας ορθολογιστής μπορεί κάλλιστα να προτιμά μια κατάσταση όπου μπορεί με 50% πιθανότητα να γεννηθεί Μπιλ Γκέητς και με 50% άστεγος, από το σύστημα της ισότητας που ζητά ο Ρώλς σαν ορθολογιστικό.

ως πότε θα ανέχονται οι ικανοί το ξεζούμισμα για χάρη των χαραμοφάηδων;

Πάντως η κεντρική ιδέα είναι ότι μια προστασία των αδυνάτων της κοινωνίας, μπορεί να δικαιολογηθεί, βασισμένη στην προσωπική επιλογή των ανθρώπων πίσω από το πέπλο της αγνοίας να περιορίσουν ελαφρά την προσωπική ελευθερία τους εν είδει ασφάλισης για τα κακά ενδεχόμενα στο μέλλον. Προφανώς αυτό δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι οι πολίτες μιας χώρας πρέπει να εκτρέφουν χαραμοφάηδες. Γυρίζοντας στην αρχική ανάλυση μας, οι πολίτες δέχονται να δίνουν λίγο από την προσωπική τους ελευθερία για να εξασφαλίσουν λίγο-πολύ ίσες ευκαιρίες σε όλους. Αυτό σημαίνει στήριξη της αξιοκρατίας, πχ ενίσχυση με υποτροφίες όλων των άξιων φοιτητών, καλή εκπαίδευση για όλα τα παιδιά, εξασφάλιση των συνθηκών ώστε να μεγαλώνουν υγιή κτλ Οτιδήποτε ανισότητες προκύπτουν παρ όλες αυτές τις ενέργειες, είναι ανισότητες βασισμένες στην προσωπική επιλογή των ανθρώπων. Και αυτό τελικά σημαίνει ότι το μεγαλύτερο μέρος των σημερινών ανισοτήτων προκύπτουν κυρίως από προσωπικές μας επιλογές. Γιατί οι βιολογικές διαφορές των ανθρώπων είναι πολύ μικρότερες από τις οικονομικές ανισότητες που βλέπουμε. Σχεδόν καθένας μας μπορεί να γίνει γιατρός, δικηγόρος ή προγραμματιστής. Ο καθένας σχεδόν μπορεί να φάει την ενέργεια και νεανικότητα του σε ένα πανεπιστήμιο ή σε μια επιχείρηση για να φτιάξει το μέλλον του. Όποιος δεν το κάνει είναι υπεύθυνος των πράξεων του.

Συμπέρασμα:

Ο Μαρξ είχε απόλυτο άδικο, ο στόχος δεν είναι στον καθένα σύμφωνα με τις ανάγκες του, είναι στον καθένα σύμφωνα με την προσωπική του εργασία σε έναν κόσμο που έχει τις ίδιες δυνατότητες να διακριθεί με τους άλλους.

Κανείς λοιπόν δεν σας χρωστάει τίποτα, Έλληνες! Δεν υπάρχει καμιά άτιμη κενωνία που σας εμποδίζει να τα καταφέρετε. Δεν υπάρχει κανένα λαχείο που θα σας πέσει και θα σας κάνει πλούσιους. Κανένα σύννεφο δεν θα φέρει μια βροχή από χρήματα για να ικανοποιήσει κάθε σας ανάγκη. Δεν υπάρχει ενέργεια εκ του μηδενός, όπως δεν υπάρχει τσάμπα γεύμα. Είσαστε ότι κάνετε με τον προσωπικό σας μόχθο. Δικαιοσύνη είναι η δυνατότητα να εργαστείτε ελεύθερα για το μέλλον σας. Το τι θα κάνετε με αυτήν την δυνατότητα είναι αποκλειστικά δικό σας θέμα!

——————-

*Μάλιστα την ονομάζει evil, δηλαδή μοχθηρή! Αν και με ενοχλούν οι μονοκόμματοι χαρακτηρισμοί, σε αυτήν την περίπτωση αν το σκεφτείτε καλά δεν μιλάμε για τίποτα λιγότερο από την διαστροφή της φύσης του ανθρώπου, την μετατροπή των δημιουργικών σε σκλάβους, την δημιουργία στρατιών ζητιάνων….

**Υπάρχει προφανώς και η ερώτηση: τι σημαίνει ευνοημένος; Αν η φύση μου μ’ έχει κάνει τεμπέλη, έχω δικαίωμα να ζητώ να δουλεύουν οι φύσει εργατικοί (ευνοημένοι) για μένα; Δεν πρόκειται να το συζητήσουμε εδώ, αλλά το θέμα αναλύεται όμορφα στο βιβλίο του Ρόμερ που αναφέρεται στις πηγές.

Πηγή: e-rooster.gr