Απόσπασμα από το βιβλίο «Η Τέχνη της Ευτυχίας» του Δαλάι Λάμα (εκδόσεις έσοπτρον)

Τι διαμορφώνει την αντίληψη και το επίπεδο της ευχαρίστησης;

Τα συναισθήματα της ικανοποίησης επηρεάζονται ιδιαίτερα από την τάση που έχουμε για σύγκριση. Όταν συγκρίνουμε τις τωρινές μας συνθήκες με αυτές του παρελθόντος και ανακαλύπτουμε πως βρισκόμαστε σε καλύτερη θέση, νιώθουμε ευτυχισμένοι. Αυτό συμβαίνει για παράδειγμα, όταν το εισόδημα μας ξαφνικά κάνει ένα άλμα από τα 20.000 δολ. στα 30.000 δολ. το χρόνο. Αλλά δεν είναι το απόλυτο ποσό του εισοδήματος που μας κάνει ευτυχισμένους, γιατί σύντομα βλέπουμε, ότι όταν συνηθίσουμε το καινούργιο μας εισόδημα, ανακαλύπτουμε ότι δεν θα είμαστε και πάλι ευτυχισμένοι παρά μόνο αν βγάζουμε 40.000 δολ. το χρόνο. Επίσης κοιτάζουμε γύρω μας και συγκρίνουμε τον εαυτό μας με τους άλλους. Έτσι, όσα κι αν βγάζουμε τελικά, έχουμε την τάση να νιώθουμε δυσαρεστημένοι με το εισόδημα μας, αν ο γείτονας μας βγάζει περισσότερα.

Οι επαγγελματίες αθλητές παραπονιούνται πικρά για τα εισοδήματα τους που είναι της τάξεως του 1 εκατομμυρίου δολ., 2 εκατομμυρίων δολ. ή και 3 εκατομμυρίων δολ. το χρόνο, όταν τα συγκρίνουν με τις μεγαλύτερες αποδοχές ενός συναγωνιστή τους και το αναφέρουν ως δικαιολογία της δυστυχίας τους. Αυτή η τάση φαίνεται να δικαιολογεί τον ορισμό που έδωσε ο Χ. Λ. Μένκεν για τον πλούσιο άνθρωπο. Είναι αυτός που το εισόδημα του είναι 100 δολ. το χρόνο υψηλότερο από αυτό του άνδρα της αδελφής της γυναίκας του. Με τον τρόπο αυτό βλέπουμε πως το αίσθημα της ικανοποίησης μας από τη ζωή συχνά εξαρτάται από το με ποιους συγκρίνουμε τον εαυτό μας. Βεβαίως, συγκρίνουμε και άλλα πράγματα εκτός από το εισόδημα. Η συνεχής σύγκριση με αυτούς που είναι πιο έξυπνοι, πιο όμορφοι ή πιο ευτυχισμένοι από μας, μπορεί επίσης να αναπαράγει φθόνο, σύγχυση και δυστυχία. Αλλά μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την ίδια αυτή αρχή με θετικό τρόπο, και μπορούμε να αυξήσουμε το αίσθημα ικανοποίησης μας από τη ζωή με το να συγκρίνουμε τον εαυτό μας με αυτούς που είναι λιγότερο τυχεροί από εμάς και να αναλογιζόμαστε αυτά που έχουμε. Οι ερευνητές έχουν κάνει έναν αριθμό πειραμάτων, που αποδεικνύουν ότι το επίπεδο ικανοποίησης κάποιου από τη ζωή αυξάνεται απλώς με την μετατόπιση της προοπτικής του και με το συλλογισμό πως τα πράγματα θα μπορούσαν να είναι χειρότερα. Σε μια μελέτη, στις γυναίκες του πανεπιστημίου του Ουισκόνσιν στο Μιλγουόκι έδειξαν εικόνες των πολύ δύσκολων συνθηκών διαβίωσης στο Μιλγουόκι στις αρχές του αιώνα η τους ζητήθηκε να οραματιστούν και να γράψουν ότι δήθεν ζούσαν προσωπικές τραγωδίες, όπως το να έχουν καεί ή παραμορφωθεί. Όταν τελείωσαν αυτή την άσκηση, ζητήθηκε από τις γυναίκες να αξιολογήσουν την ποιότητα της δικής τους ζωής. Κατέληξαν σε μια μεγαλύτερη αίσθηση ικανοποίησης από τη ζωή τους. Σε ένα άλλο πείραμα στο Πανεπιστήμιο της πολιτείας της Νέας Υόρκης στο Μπούφαλο, ζητήθηκε από τους υποκείμενους στο πείραμα να συμπληρώσουν την πρόταση «Είμαι ευχαριστημένος, που δεν είμαι ένας…» Μετά από πέντε επαναλήψεις της άσκησης αυτής, τα υποκείμενα ένιωσαν ότι είχε αισθητά αυξηθεί η αίσθηση ικανοποίησης που είχαν από τη ζωή. Σε μια άλλη ομάδα ζητήθηκε από τους πειραματιζόμενους να συμπληρώσουν την πρόταση «θα ήθελα να ήμουν ένας…» Αυτή τη φορά, το πείραμα έδειξε ότι οι υποκείμενοι σε αυτό ένιωσαν αργότερα περισσότερο δυσαρεστημένοι από τη ζωή τους.

Αυτά τα πειράματα, που δείχνουν ότι μπορούμε να ενισχύσουμε ή να ελαττώσουμε την αίσθηση ικανοποίησης που παίρνουμε από τη ζωή αλλάζοντας απλά την προοπτική μας, επιβεβαιώνουν ξεκάθαρα την κυριαρχία των πνευματικών μας αντιλήψεων στη δυνατότητα που έχουμε να ζήσουμε μια ευτυχισμένη ζωή.

Ο Δαλάι Λάμα εξηγεί: «Παρόλο που είναι δυνατή η κατάκτηση της ευτυχίας, η ευτυχία δεν είναι κάτι το απλό. Υπάρχουν πολλά επίπεδα ευτυχίας. Στο Βουδισμό, για παράδειγμα, υπάρχει μια αναφορά στους τέσσερις παράγοντες της πληρότητας ή της επίτευξης της ευτυχίας. Αυτοί είναι ο πλούτος, η εγκόσμια ικανοποίηση, η πνευματικότητα και η φώτιση. Και οι τέσσερις μαζί αποτελούν το σύνολο της επιδίωξης ενός ατόμου για ευτυχία. Ας αφήσουμε για μια στιγμή στην άκρη ορισμένες υπέρτατες θρησκευτικές ή πνευματικές προσδοκίες όπως είναι η τελειότητα και η φώτιση και ας ασχοληθούμε με τη χαρά και την ευτυχία όπως τις καταλαβαίνουμε με την καθημερινή ή κοσμική τους έννοια. Από αυτή τη σκοπιά, υπάρχουν μερικά στοιχεία-κλειδιά τα οποία συμβατικά παραδεχόμαστε ότι συνεισφέρουν στη χαρά και την ευτυχία. Για παράδειγμα, η καλή υγεία θεωρείται σαν ένας από τους απαραίτητους παράγοντες για μια ευτυχισμένη ζωή. Ένας άλλος παράγοντας, που θεωρούμε σαν αιτία της ευτυχίας είναι τα υλικά αγαθά μας ή ο πλούτος που συγκεντρώνουμε. Ένας επιπλέον παράγοντας είναι το να έχουμε φίλους ή συντρόφους. Όλοι μας αναγνωρίζουμε ότι για να μπορούμε να απολαμβάνουμε με μια αίσθηση πληρότητας τη ζωή μας, χρειαζόμαστε ένα κύκλο φίλων με τους οποίους μπορούμε να σχετιστούμε συναισθηματικά και να τους εμπιστευτούμε. Τώρα, όλοι αυτοί οι παράγοντες, στην πραγματικότητα είναι αιτίες της ευτυχίας. Αλλά για να μπορέσει ένα άτομο να τους αξιοποιήσει πλήρως με σκοπό να απολαύσει μια ευτυχισμένη και ολοκληρωμένη ζωή, η κατάσταση τον πνεύματος τον είναι το κλειδί.

Αυτή η παρατήρηση είναι ύψιστης σημασίας.

«Αν αξιοποιήσουμε τις ευνοϊκές μας συνθήκες, όπως την καλή μας υγεία ή τον πλούτο, με θετικό τρόπο, για να βοηθούμε τους άλλους, τότε μπορούν όλα αυτά να γίνουν παράγοντες που συμβάλλουν σε μια πιο ευτυχισμένη ζωή. Και φυσικά μας επιτρέπουν να απολαμβάνουμε όλα αυτά τα υλικά αγαθά και να χαιρόμαστε την επιτυχία μας. Αλλά χωρίς τη σωστή πνευματική στάση, χωρίς να δίνουμε προσοχή στον παράγοντα πνεύμα, όλα αυτά έχουν ελάχιστη επίδραση στα μακροπρόθεσμα συναισθήματα της ευτυχίας. Για παράδειγμα, αν τρέφουμε αισθήματα μίσους ή έντονη οργή βαθιά μέσα μας,  αυτόκαταστρέφει την υγεία μας. Έτσι καταστρέφεται ένας από αυτούς τους παράγοντες. Επίσης, αν νιώθουμε πνευματικά δυστυχισμένοι ή συγχυσμένοι, τότε η υλική άνεση δεν βοηθάει ιδιαίτερα. Από την άλλη όμως, αν μπορούμε να παραμείνουμε σε μια ήρεμη, ειρηνική κατάσταση του πνεύματος, τότε μπορεί κάποιος να είναι ευτυχισμένος ακόμα κι αν έχει κακή υγεία. Ή, ακόμα κι αν έχουμε στην κατοχή μας πολύτιμα υλικά αγαθά, όταν βρισκόμαστε σε μια έντονη στιγμή οργής ή μίσους, νιώθουμε την ανάγκη να τα πετάξουμε, να τα σπάσουμε. Εκείνη τη στιγμή τα υλικά αγαθά δεν έχουν καμιά σημασία. Σήμερα υπάρχουν κοινωνίες που είναι πολύ αναπτυγμένες υλικά, και παρόλα αυτά μέσα τους βρίσκονται πολλοί άνθρωποι που δεν είναι ιδιαίτερα ευτυχισμένοι. Απλά, κάτω από την εντυπωσιακή επιφάνεια της ευμάρειας υπάρχει ένα είδος πνευματικής αναταραχής, που οδηγεί στην αδράνεια και την απογοήτευση, σε περιττούς καβγάδες, στην εξάρτηση από τα ναρκωτικά ή το αλκοόλ, και στη χειρότερη περίπτωση, στην αυτοκτονία. Άρα, δεν υπάρχει καμιά εγγύηση ότι ο πλούτος από μόνος του μπορεί να μας δώσει τη χαρά ή την ολοκλήρωση που ψάχνουμε. Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για τους φίλους μας. Όταν αντιμετωπίζουμε μια έντονη κατάσταση θυμού ή μίσους, ακόμα κι ένας πολύ στενός φίλος μας φαίνεται σαν να είναι κάπως παγερός ή ψυχρός, απόμακρος και πολλές φορές πολύ ενοχλητικός. Όλα αυτά υπογραμμίζουν την τρομακτική επίδραση που έχει η πνευματική κατάσταση, ο παράγοντας πνεύμα, στην καθημερινή μας ζωή. Και φυσικά, πρέπει να παίρνουμε αυτόν τον παράγοντα πολύ στα σοβαρά. Έτσι, αφήνοντας κατά μέρος την προοπτική της πνευματικής άσκησης, ακόμα και αν κρίνουμε σύμφωνα με τους εγκόσμιους όρους, από την άποψη δηλαδή του να απολαμβάνουμε σε καθημερινό επίπεδο την ευτυχία, όσο μεγαλύτερο είναι το επίπεδο ηρεμίας του νου μας, τόσο πιο ειρηνικό είναι το πνεύμα μας και τόσο μεγαλύτερη η ικανότητα μας να απολαμβάνουμε μια ευτυχισμένη και χαρούμενη ζωή».

Ο Δαλάι Λάμα σταμάτησε για μια στιγμή, σαν να ήθελε να αφήσει την ιδέα αυτή να κατασταλάξει, και ύστερα πρόσθεσε, «Θα έπρεπε να αναφέρω ότι όταν μιλάμε για μια ήρεμη κατάσταση του νου ή για πνευματική γαλήνη, δεν θα έπρεπε να το μπερδέψουμε αυτό με μια ολοκληρωτικά αναίσθητη, απαθή κατάσταση του πνεύματος. Το να βρισκόμαστε σε μια ήρεμη ή γαλήνια κατάσταση πνεύματος δεν σημαίνει πως είμαστε σαν χαμένοι ή εντελώς κενοί. Η γαλήνη του πνεύματος ή μια κατάσταση ηρεμίας του πνεύματος έχει τις ρίζες της στη στοργή και τη συμπόνια. Και επομένως υπάρχει εδώ ένα πολύ υψηλό επίπεδο ευαισθησίας και συναισθήματος».

Συνοψίζοντας, είπε: «Όσο απουσιάζει μια εσωτερική πειθαρχία που φέρνει πνευματική ηρεμία, οποιεσδήποτε κι αν είναι οι εξωτερικές ευκολίες ή συνθήκες κάτω από τις οποίες ζούμε, δεν θα μας δώσουν ποτέ το αίσθημα χαράς και ευτυχίας που αναζητούμε. Απεναντίας, αν κατέχουμε αυτή την εσωτερική ποιότητα, την ηρεμία του πνεύματος, ένα βαθμό σταθερότητας μέσα μας, τότε ακόμα και αν μας λείπουν διάφορες εξωτερικές ευκολίες, που θα τις θεωρούσαμε κανονικά σαν απαραίτητες για την ευτυχία, είναι δυνατόν να ζούμε μια ευτυχισμένη και χαρούμενη ζωή».