από Ανδρέα Ζαμπούκα

δημοσιεύθηκε στο www.capital.gr

Ενόψει της αναθεώρησης του συντάγματος, η επιχειρηματικότητα θα πρέπει να αποτελέσει ένα από τα μείζονα θέματα, κατοχύρωσης διατάξεων και κανονισμών απελευθέρωσης υγιών δυνάμεων. Όχι μόνο για την ανάπτυξη μιας δυναμικής αγοράς αλλά και για την ευρύτερη βελτίωση της δημοκρατίας.

Στην ιστορία του ελληνικού κράτους, υπάρχει ένα χαρακτηριστικό δείγμα για να κατανοήσουμε γιατί όλα ξεκίνησαν στραβά. Στο πρώτο σύνταγμα του ελεύθερου κράτους, το 1844, δεν είχε προβλεφθεί το δικαίωμα του «συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι». Δεν είχαν δηλαδή, κατοχυρωθεί τα δικαιώματα της επιχειρηματικότητας και της δυνατότητας να ιδρύει κανείς συλλογικότητες με σκοπό την παραγωγή οικονομικού ή γενικότερα πολιτισμικού έργου. Το αποτέλεσμα ήταν, έως το επόμενο σύνταγμα του 1864, η ελληνική οικονομία να παραμένει απομονωμένη και δέσμια της σκληρής κρατικής εποπτείας. Ούτε βιομηχανίες ιδρύθηκαν ούτε ξένοι επένδυσαν στο νεοσύστατο κράτος ούτε νέα κόμματα μπόρεσαν να οργανωθούν. Η πιστοληπτική ικανότητα της χώρας παρέμενε αδρανής και κανείς δεν μπορούσε να εμπιστευθεί τα πελατειακά δίκτυα, που δεν επέτρεπαν καμία νέα επένδυση.

Ποιος τρελός θα επένδυε σε ένα ανοχύρωτο πλαίσιο οικονομίας, χωρίς νόμους και θεσμούς προστασίας των κεφαλαίων του; Έτσι εξηγείται πως το εξωελλαδικό κεφάλαιο εμφανίστηκε στην Ελλάδα, μετά το 1922, όταν πια δεν είχε άλλη διέξοδο, εξαιτίας της δημιουργίας των εθνικών κρατών. Και επιπλέον, αφού δεν υπήρχε σαφής κάλυψη από το σύνταγμα, όποιος ήθελε να επενδύσει, χρειαζόταν αναγκαστικά, το «νταβατζιλίκι» του κομματικοποιημένου κράτους.

Αλλά ας μη νομίζουμε ότι άλλαξαν και πολλά από τότε. Τα άρθρα του υφιστάμενου συντάγματος, που αναφέρονται στην επιχειρηματικότητα είναι ελάχιστα και δεν ανταποκρίνονται στις σύγχρονες ανάγκες ανάπτυξης. Τα άρθρα 12, 17,18,22,23,24, 106 αναφέρονται σε διατάξεις που δεν σχετίζονται άμεσα με ζητήματα ιδιωτικής πρωτοβουλίας και καθιστούν το κράτος, βασικό παράγοντα διακίνησης οικονομικών δραστηριοτήτων. Είναι ολοφάνερο ότι «τεχνηέντως» το σύνταγμα αγνοεί την ιδιωτικότητα και εμφανίζει την πολιτεία ως βασικό συγκεντρωτικό φορέα, υπεύθυνο για οποιαδήποτε δραστηριότητα. Για παράδειγμα, μόνο στα άρθρα 14 και 106 γίνεται νύξη για επιχειρήσεις οι οποίες αναφέρονται ως «παράπλευρες» δραστηριότητες, με κεντρικό άξονα ενδιαφέροντος, το δημόσιο. Τα υπόλοιπα κάνουν λόγο για συνεταιρισμούς, εργασιακά δικαιώματα και γενικότερα, για δραστηριότητες που η αποστολή τους ορίζεται με «εισαγγελέα» την εθνική οικονομία.

Είναι λοιπόν καιρός να γίνει μια σοβαρή και δυναμική προσπάθεια εκσυγχρονισμού των συνταγματικών διατάξεων, για το επιχειρείν και την οποιαδήποτε ιδιωτική οικονομική δραστηριότητα. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι αυτοί που θα συντάξουν τα σχέδια νόμου να έχουν στο μυαλό τους μια κοινωνία πολιτών με ελεύθερη, δημιουργική και δραστήρια οικονομική ζωή. Δεν είναι δυνατόν, μέσα σε ένα καπιταλιστικό κόσμο, όπου οι αγορές καθορίζουν τις πιο ουσιαστικές αρχές του βιόκοσμου, να λειτουργούμε, με «κρατικοκεντρικά» άρθρα απαρχαιωμένων συνταγμάτων.

Εκτός απ΄αυτό, η συνταγματική κατοχύρωση και η σαφής νομοθεσία θα βάλει κανόνες στην ασύδοτη και πελατειακή κρατικοδίαιτη ιδιωτική επιχειρηματικότητα. Όταν η χώρα θα αποκτήσει αρχές και ξεκάθαρες βάσεις προστασίας του επιχειρείν, ούτε ο κεφαλαιούχος θα στήνει δίκτυα με το κράτος ούτε το κράτος θα «εξαγοράζει» τις πρωτοβουλίες των ιδιωτών. Γίνεται με λίγα λόγια, αντιληπτό ότι το προστατευμένο δικαίωμα του «συνεταιρίζεσθαι» είναι και τεράστιο ζήτημα δημοκρατίας, αφού σπάει το πελατειακό σύστημα και ενθαρρύνει τη διάθεση των ιδιωτών να επιχειρούν, χωρίς να απευθύνονται στον «εργοδοτικό» μηχανισμό του κράτους.

Σε κάθε περίπτωση, η έννοια του επιχειρείν αποτελεί για την πολιτικά οργανωμένη κοινότητα, το βασικό μηχανισμό ανάδειξης των δημιουργικών της στοιχείων. Είναι σαφές ότι σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας, δεν μπορεί να υπάρξει παραγωγή και ανανέωση, αν δεν λειτουργήσει μια διαδικασία σχεδιασμού και στόχευσης, προστατευμένη από σαφείς νόμους. Μιλάμε βέβαια, για δημοκρατικές κοινωνίες όπου η ιδιωτικότητα, η ατομικότητα και τα ανθρώπινα δικαιώματα καθορίζουν τις σχέσεις ανάπτυξης και παραγωγής. Δεν είναι τυχαίο ότι όλα τα μεγάλα συλλογικά – «εταιρικά» projects γεννήθηκαν μαζί με την αθηναϊκή δημοκρατία και στήριξαν την ανάπτυξη του ελληνικού πολιτισμού, στο εμπόριο και στις πνευματικές κατακτήσεις. Το ζήτημα όμως, είναι αν η Ελλάδα του 21ου αιώνα είναι έτοιμη να απαρνηθεί την «αμαρτωλή» συγκεντρωτική της οικονομία. Κι ακόμα περισσότερο, αν το πολιτικό σύστημα, αυτή τη φορά επιτρέψει να ξεκινήσουμε με νέους όρους την ένταξή μας στον «νέο κόσμο».

Δείτε το Σύνταγμα της Ελλάδαςεδώ

* Ο κ. Ανδρέας Ζαμπούκας είναι Καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας