Απόσπασμα από το έργο “Κατανοώντας την Ελευθερία” του Φώτη Περλικού (εκδόσεις Πύλες) υπο την αιγίδα του Κέντρου Φιλελεύθερων Μελετών

 

Αν θέλουμε να κατανοήσουμε τη λειτουργία της κοινωνίας, πρέπει να αποδεχτούμε τη φύση και το εύρος της άγνοιας μας, που προκύπτει από το γεγονός ότι κάθε άτομο κατέχει μοναδική γνώση χωρίς να έχει πρόσβαση στις γνώσεις των άλλων ατόμων, αφού αυτές είναι χωριστές και διασκορπισμένες, και το άθροισμα τους δεν υφίσταται ως συγκροτημένο σύνολο. Δηλαδή, γνώση κατέχουν τα άτομα, όχι η κοινωνία συνολικά.

Επειδή όμως το άτομο, για να επιτύχει τους σκοπούς του, έχει ανάγκη να υπερβεί τα όρια της άγνοιας του και να επωφεληθεί από τις γνώσεις των άλλων ανθρώπων, αναπτύχθηκε αυθόρμητα και ασχεδίαστα η κοινωνική ζωή, δηλαδή ο πολιτισμός, κατά την οποία συντονίζονται κατάλληλα οι δράσεις ατόμων και συντελείται η πολύ σημαντική διαδικασία συνολικής προσαρμογής της κοινωνικής δραστηριότητας. Ταυτόχρονα όμως, η διευρυνόμενη γνώση για τη φύση, που διαρκώς αποκτάμε, μας αποκαλύπτει και νέα πεδία άγνοιας και αυξάνει την πολυπλοκότητα του πολιτισμού που οικοδομούμε, δημιουργώντας έτσι συνεχώς νέα εμπόδια στο να κατανοήσουμε τον κόσμο που μας περιβάλλει. Έτσι, η ανάπτυξη και ο καταμερισμός των γνώσεων και του πολιτισμού συνολικά μειώνει το κλάσμα της γνώσης που κάθε άτομο ξεχωριστά κατέχει και αυξάνει τη σχετική άγνοια του.

Μ’ αυτόν τον τρόπο συντελείται μια διαρκής προσαρμογή και εξέλιξη του μυαλού του ανθρώπου, η οποία γίνεται ασχεδίαστα, και επομένως και του πολιτισμού ο οποίος περιλαμβάνει τη ρητή γνώση που μεταδίδεται μέσω της επικοινωνίας μεταξύ σύγχρονων ανθρώπων και την άρρητη μέσω των θεσμών και της παράδοσης και έχει ηλικία ήδη μερικών εκατοντάδων γενεών. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορούμε να έχουμε την παραμικρή ιδέα για το πώς θα είναι ο πολιτισμός στο μέλλον, αφού δεν είναι δημιούργημα ανθρώπινου σχεδιασμού, μιας και κανένα μυαλό δεν μπορεί να προβλέψει την ίδια του την εξέλιξη. Το να πιστεύει κάποιος το αντίθετο είναι διανοουμενισμός.

Η εξέλιξη του πολιτισμού, που ενσωματώνει όλες τις ανθρώπινες προσαρμογές στο περιβάλλον, δηλαδή την προγενέστερη εμπειρία (συνήθειες, δεξιότητες, συναισθηματικές τάσεις, εργαλεία και θεσμούς), είναι το αποτέλεσμα της ακατάπαυστης αλληλεπίδρασης ανάμεσα στο συνειδητό μας αγώνα για όσα η διάνοια μας θεωρεί επιτεύξιμα από τη μια και στη λειτουργία των θεσμών, των παραδόσεων και των συνηθειών από την άλλη. Αυτές οι ασυνείδητες γνώσεις είναι ένα θεμέλιο επιτυχούς δράσης εξίσου απαραίτητο με τις συνειδητές γνώσεις μας. Στην πραγματικότητα αυτή η διανοητική διαδικασία συνδυασμού ρητής και άρρητης γνώσης δεν είναι παρά μια διαδικασία επεξεργασίας, επιλογής και διαγραφής ήδη σχηματισμένων ιδεών.