Γράφει ο Χρήστος Β. Μασσαλάς*

Δημοσιεύθηκε στο Αττικό Βήμα στις 3 Φεβρουαρίου 2014

Σκέψου!

Η κρίση ανέδειξε την πολιτική κουλτούρα της χώρας… Στο αποκορύφωμά της, μέρος των πολιτικών της εξέπεμπαν σε χαμηλές συχνότητες για να προσεγγίσουν τους πολίτες και να τους καλλιεργήσουν ψευδαισθήσεις. Η εύκολη σκέψη, η αναφορά σε συναισθηματικά φορτισμένες καταστάσεις, η αποσιώπηση των δεσμεύσεων της χώρας, η υπερ-απλούστευση σύνθετων προβλημάτων και ο αβασάνιστος καταλογισμός ευθυνών, δημιούργησαν και δημιουργούν εντάσεις και απομάκρυνση από τη λογική και το διάλογο. Η λογική, αν και πρέπει να είναι η θεραπαινίδα των παθών, έχασε το δρόμο της. Βέβαια, η λογική είναι ένα εργαλείο που μπορεί να υπηρετήσει τόσο το καλό όσο και το κακό. Όμως, ο ορθός λόγος μπορεί να βοηθήσει στην αναζήτηση του αληθινού και του δικαίου.

Η κριτική και ο διάλογος είναι τα βασικά συστατικά της δημοκρατίας, γιατί μπορούν να θεραπεύσουν εγγενείς περιορισμούς της ανθρώπινης λογικής. Μόνο ο κριτικός διάλογος μας βοηθάει να ξεχωρίζουμε στο πεδίο των ιδεών, την ήρα από το σιτάρι (Κ. Popper, Η ζωή είναι επίλυση προβλημάτων, Εκδόσεις Μελάνι, 2011). Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι κάθε κριτική στάση είναι και αποδεκτή. Αν, κάνοντας χρήση της ελευθερίας έκφρασης που ενισχύει το δημοκρατικό περιβάλλον, υιοθετείται μια στάση γενικευμένου διασυρμού, η κριτική γίνεται ένα ανώφελο και επικίνδυνο παιχνίδι που θέτει σε κίνδυνο την ίδια τη δημοκρατία. Άλλωστε, η υπερβολική κριτική σκοτώνει την κριτική… (Ζ. Todorov, Προς υπεράσπιση του Διαφωτισμού, Εκδόσεις Θύραθεν, 2013).

Στις μέρες μας κυριαρχεί η έντονη κριτική. Εκείνο όμως που έχουμε ανάγκη είναι το κριτικό πνεύμα, δηλαδή την ικανότητα να διακρίνουμε το αληθινό από το ψεύτικο. Το κριτικό πνεύμα δεν έχει καμμιά σχέση με την κακοπιστία, που ψάχνει σ’ όλους και παντού να βρει ψεγάδια. Για να κρίνουμε ορθά, πρέπει να γνωρίζουμε και να θέλουμε. Δεν αναζητούμε όμως ορθά την αλήθεια, όταν καθορίζουμε εκ των προτέρων ότι οφείλει να οδηγεί σ’ ένα επιθυμητό πολιτικό συμπέρασμα, όταν την ταυτίζουμε με την ψευδαίσθηση, όταν τη συγχέουμε με την επιείκεια, η οποία βλάπτει τόσο την ελευθερία, όσο και η απολυταρχία. Η ρήση του Σολωμού «εθνικό είναι ό,τι είναι αληθές», είναι πιο επίκαιρη από ποτέ. Το σημαντικό συμπέρασμα είναι ότι από τις περιπέτειες της χώρας πρέπει να αντληθούν εμπειρίες που θα βοηθήσουν στην ασφαλέστερη οικοδόμηση του μέλλοντος. Τα παραδείγματα από την πρόσφατη ιστορία είναι πολλά και γνωστά!

Η εμφάνιση κατά καιρούς και σε ακραία μορφή παθογενειών της κοινωνίας μας έχει μια μακροπερίοδο κυοφορίας. Το γεγονός αυτό τονίζει τη συλλογική ευθύνη: πολιτικής ηγεσίας, πνευματικού κόσμου, τοπικών δομών και πολιτών. Η χώρα έχει ανάγκη μιας νέας πολιτικής κουλτούρας. Διαφορετικά, οι λαϊκιστές θα μιλάνε μονάχα για τα δικαιώματά μας, επιμηκύνοντας αδιάκοπα τον κατάλογό τους, και θα αποσιωπούν τις διεθνείς δεσμεύσεις της χώρας, τα καθήκοντα και τις υποχρεώσεις μας. Το αποτέλεσμα θα είναι η υπονόμευση του δημοκρατικού μας πολιτεύματος και η εξαθλίωση της χώρας… Είναι μια δραματική ευκαιρία από τις στάχτες να αναγεννηθεί η ελπίδα για μια οργανωμένη κοινωνία που θα προστατεύει την ύπαρξή της και θα διαχέει κλίμα αισιοδοξίας στους πολίτες της. Όσοι από τους πολιτικούς μας αισθάνονται το βάρος των ευθυνών τους ας ξεχάσουν το πολιτικό κόστος και ας αναλάβουν πρωτοβουλίες που θα δημιουργήσουν εκείνο το περιβάλλον που ξαναγεννάει και ξαναεκκρίνει την ελπίδα. Το χρωστάνε στις γενιές που έρχονται… Και κάτι ακόμη… Οι εξωτερικοί παρατηρητές είναι εκείνοι που πρώτοι εντοπίζουν τα δικά μας προβλήματα, και για να έχουμε μια πιο αντικειμενική εικόνα της πραγματικότητας πρέπει να δούμε τον εαυτό μας με τα μάτια των άλλων, κάτι που πρέπει να κάνουν και οι άλλοι για τους εαυτούς τους.

Η Ενωμένη Ευρώπη έχει προ πολλού γίνει η Ευρώπη των πιστωτών και των οφειλετών. Οι πιστωτές αναγνωρίζουν μόνο τη δική τους αλήθεια και μάλιστα ισχυρίζονται ότι έχουν τα κριτήρια του ορθού και του λάθους, του καλού και του κακού όχι μόνο για λογαριασμό τους, αλλά και για λογαριασμό των άλλων. Πως αλλιώς να ερμηνευτεί η στάση της Γερμανίας, με την επιβολή της πολιτικής λιτότητας και την ανάληψη χωρίς ανάθεση του ρόλου φροντιστή για τον περιορισμό των δαπανών, της υπευθυνότητας και της φορολογικής ηθικής των χωρών της Νοτιάς Ευρώπης; Είναι αλήθεια ότι οι χώρες του Νότου έχουν άλλη κουλτούρα και άλλο βλέμμα για τη ζωή. Αυτό το βλέμμα άνοιξε τον ορίζοντα της γνώσης και δημιούργησε πολιτισμούς, στις αξίες των οποίων βασίστηκε η οικοδόμηση αυτού που αποκαλούμε σήμερα Δύση. Η ηγεσία της Γερμανίας, που διεκδικεί τη γνώση της αλήθειας, θα πρέπει να εφοδιαστεί πρώτα με φαντασία και μνήμη. Γιατί, η φαντασία θα την προβάλλει στο μέλλον και η μνήμη θα της θυμίσει το παρελθόν, τις μεγάλες της ευθύνες και τη μακρόχρονη ανοχή των ευρωπαϊκών χωρών που λοιδορεί.

Το μείζον είναι ο ανα-στοχασμός για μια Ευρώπη της ελευθερίας, της δημοκρατίας και της συν-αντίληψης. Για μια τέτοια προοπτική πρέπει πρώτα το κάθε κράτος-μέλος να μάθει να βλέπει τον εαυτό του με τα μάτια των άλλων. Με τον τρόπο αυτό θα αποκτήσει μια υποχρέωση αυτο-αξιολόγησης. Για παράδειγμα, οι Γερμανοί δεν μπήκαν ποτέ στη θέση των πολιτών του Νότου για να μάθουν τι τους ανησυχεί, τι τους φοβίζει, τι τους γεμίζει θυμό και αβεβαιότητα, τι τους οδηγεί στους δρόμους, γιατί αναδύεται ο λαϊκισμός και γιατί θεωρούν απάνθρωπη τη συμπεριφορά της κυβέρνησής τους, με την εμμονή στη λιτότητα και τους ηθικούς υποβιβασμούς. Αλλά, και οι πολίτες του Νότου (και φυσικά και της χώρας μας) αναρωτήθηκαν γιατί οι Γερμανοί, οι Φινλανδοί… τους κατηγορούν για διαφθορά, για έλλειμμα φορολογικής ηθικής, για υπερβολικό καταναλωτισμό, για μη σεβασμό του περιβάλλοντος, για ανυπόληπτη και αναποτελεσματική διοίκηση, για αναξιόπιστο εκπαιδευτικό σύστημα…

Οι δοκιμαζόμενες χώρες του Νότου έχουν να αντιμετωπίσουν προβλήματα με ευρωπαϊκή διάσταση ενώ οι θεσμικές απαντήσεις που διαθέτουν είναι εθνικές. Για παράδειγμα, το πρόβλημα των προσφύγων και οι παρενέργειές του: το κόστος της υποδοχής τους, η ξενοφοβία, η έξαρση του εθνικισμού και της βίας. Το πόσο αντιλαμβάνονται το πρόβλημα αυτό οι χώρες του Βορρά είναι ανοιχτό σε κριτική, εκτός από την κριτική τους σε εμφανιζόμενα προβλήματα ρατσισμού. Δεν το αντιλαμβάνονται γιατί ο κυματοθραύστης του κύματος των προσφύγων είναι ολόκληρες χώρες, που κατηγορούνται για επιπολαιότητα και ελαφρότητα. Οι χώρες του Βορρά και κυρίως η Γερμανία πρέπει να κατανοήσουν ότι χωρίς τις αξίες της, της ελευθερίας και της δημοκρατίας, χωρίς την πολιτισμική της καταγωγή και αξιοπρέπεια, η Ευρώπη δεν είναι τίποτα… (U. Beck, Από τον Μακιαβέλλι στη Μερκιαβέλλι, Εκδόσεις Πατάκη, 2013). Το κριτικό πνεύμα και η ρεαλιστική εικόνα των πραγμάτων θα μας βοηθήσουν να απαλλαγούμε από φαντάσματα και δαιμονοποιήσεις.

 

Ο κ. Χρήστος Β. Μασσαλάς είναι Καθηγητής, π. Πρύτανης Παν. Ιωαννίνων, Πρόεδρος του Ριζαρείου Ιδρύματος

(cmasalas@cc.uoi.gr)

 

Πηγή: ΑΤΤΙΚΟ ΒΗΜΑ