Γράφει ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος*

Δημοσιεύθηκε στο the books’ journal στις 22 Απριλίου 2014

 

Ο συγγραφέας Νίκος Δήμου. Στόχος φανατικών, μετά την αναφορά του στην εξάρτηση εκκλησίας-κράτους, εξαιτίας της τελετής μεταφοράς του Αγίου Φωτός με τιμές αρχηγού κράτους.
Ο συγγραφέας Νίκος Δήμου. Στόχος φανατικών, μετά την αναφορά του στην εξάρτηση εκκλησίας-κράτους, εξαιτίας της τελετής μεταφοράς του Αγίου Φωτός με τιμές αρχηγού κράτους (Αρχείο The Books’ Journal)

 

Ο Ιμμάνουελ Καντ έχει δώσει ίσως τον πιο περιεκτικό και σύντομο ορισμό στον Διαφωτισμό τονίζοντας πως  είναι «η χειραφέτηση της ανθρώπινης συνείδησης  από το ανώριμο καθεστώς της άγνοιας». Ο ορισμός του Καντ έχει τέσσερις λέξεις κλειδιά: χειραφέτηση, συνείδηση, ανώριμο, άγνοια. Η ανωριμότητα και η άγνοια είναι τα δύο χαρακτηριστικά του ανθρώπου πριν από τον Διαφωτισμό. Δογματικές αντιλήψεις,  προλήψεις, απουσία αιτιολογίας, χειραγώγηση συνειδήσεων, έλλειψη αμφισβήτησης και επικράτηση της παράδοσης και της πίστης, έτσι μπορεί να περιγράψει κανείς την εποχή της προ-νεωτερικότητας.

Η χειραφέτηση και η συνειδητοποίηση είναι οι δύο διαδικασίες μήτρες του Διαφωτισμού. Η απελευθέρωση του ανθρώπου από την άγνοια και τον δογματισμό  και η επένδυση στη λογική, στην επιστημονική μέθοδο και στην αμφισβήτηση είναι τα χαρακτηριστικά της νεωτερικότητας, της περιόδου του ορθολογισμού και των αποδείξεων.

Η αμφισβήτηση της αυθεντίας του κράτους και της εκκλησίας, η αρχή της ανεξιθρησκείας και της πνευματικής ελευθερίας και ο σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας είναι οι σημαντικότερες παρακαταθήκες του Διαφωτισμού.

Στην Ελλάδα ο Διαφωτισμός πήρε μία ιδιάζουσα μορφή, θα μπορούσαμε να πούμε πως τον φέραμε στα μέτρα μας. Η εθνογένεση του νεοελληνικού κράτους  έγινε μέσω ενός υπερτροφικού ομφάλιου λώρου με το κράτος και την εκκλησία.  Αντί το νεοελληνικό κράτος να ενισχύσει την ιδιωτική πρωτοβουλία, την έπνιξε μέσα από τις πελατειακές δομές που αναπτύχθηκαν από τις πρώτες στιγμές του, αντί να διαχωριστεί ο ρόλος του κράτους από την εκκλησία οι δύο αυτοί παραδοσιακοί φορείς εξουσίας οσμώθηκαν μαζί, σε ένα σφιχταγκάλιασμα που δεν βρίσκεις σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες στην εποχή της νεωτερικότητας.

Η απουσία της αστικής τάξης που έχουν περιγράψει ο Κονδύλης και ο Δήμου, οι πολιτισμικές υστερήσεις του Σιακαντάρη, ο τρόπος με τον οποίο σχηματίστηκε το νεοελληνικό κράτος με τις επιρροές από το Βυζάντιο και την Ανατολή, όπως υποστηρίζει ο Στέλιος Ράμφος, εξηγούν γιατί η Ελλάδα δεν βίωσε τη νεωτερικότητα όπως τη βίωσαν οι άλλες χώρες της Δύσης. Δυστυχώς, και στην περίπτωση του Διαφωτισμού λειτουργήσαμε «αλά Γκρέκα», υιοθετήσαμε ορισμένες ιδέες του, προσπεράσαμε τις περισσότερες και κάποιες τις κόψαμε και τις ράψαμε στα μέτρα μας.

Κάθε φορά που συζητάμε για τον Διαφωτισμό στην Ελλάδα, το κάνουμε συνήθως με αφορμή την εκκλησία και το μη διαχωρισμό της από το κράτος. Ο διαχωρισμός εκκλησίας – κράτους είναι ένα κρίσιμο σημείο, όχι μόνο της παράδοσης του Διαφωτισμού, αλλά και της «κανονικής» λειτουργίας ενός νεωτερικού κράτους, δεν είναι όμως η μοναδική μας υστέρηση, ο μοναδικός εξαιρετισμός μας από το πνεύμα του Διαφωτισμού.

Η πολιτική μας κουλτούρα συνολικά σημειώνει σημαντικές υστερήσεις από το πνεύμα του Διαφωτισμού.  Η λειτουργία μας σε συλλογικό, αλλά και σε ατομικό επίπεδο αναδεικνύει το πολιτισμικό του προβλήματός μας.  Για να επιστρέψω στον ορισμό του Καντ, δεν χειραφετηθήκαμε από την άγνοιά μας. Δογματικές αντιλήψεις,  προλήψεις, απουσία αιτιολογίας, χειραγώγηση συνειδήσεων, έλλειψη αμφισβήτησης και επικράτηση της παράδοσης και της πίστης είναι τα χαρακτηριστικά της κοινωνίας μας, μίας κοινωνίας που έχει αντιπάθεια στη λογική, στον ορθολογισμό, στην αιτιολογία, στην ανάληψη της ατομικής ευθύνης.

Πού βρίσκονταν κρυμμένες λοιπόν οι παθογένειες μας;  Κάτω από την ευμάρειά μας, το υπερτροφικό κράτος φρόντιζε καλά τους πελάτες του και αυτοί δεν είχαν κανένα λόγο να το αμφισβητήσουν και να χειραφετηθούν από αυτό, ιδιαίτερα από ένα κράτος το οποίο, στενά δεμένο με την εκκλησία, είχε την αίσθηση της ιερότητας.  Κάποια στιγμή όμως αυτό το κράτος δεν μπορούσε να ικανοποιήσει τις ανάγκες των πελατών του, τότε οι πελάτες αποφάσισαν να χειραφετηθούν, μία χειραφέτηση αγανακτισμένη, τυφλή, ανορθολογική.

Μία χειραφέτηση χωρίς πολιτικό πλαίσιο, χωρίς αιτιολογία, αλλά ως απάντηση στην αφορμή της δημοσιονομικής προσαρμογής, του μνημονίου, του στερέματος του πελατειακού κράτους. Μία χειραφέτηση που στηρίχθηκε σε προ-νεωτερικά χαρακτηριστικά: στις δογματικές αντιλήψεις για το κράτος- πατερούλη που έχει υποχρέωση να μας συντηρεί με κάθε τρόπο, στις προλήψεις για τη θέση στο στόχαστρο του περιούσιου λαού από τους ξένους, στην πίστη πως κάποιος μας έκλεψε τις καλές μας ζωές και στην πεποίθηση πως η κρίση είναι μία τεχνητή κατασκευή.

Από την προ-νεωτερικότητα της άγνοιας περάσαμε σε μια ιδιόμορφη μετα-νεωτερικότητα, μια μετα-νεωτερικότητα στην οποία νομίσαμε πως ανακαλύψαμε την αλήθεια, πως συνειδητοποιήσαμε τι μας φταίει… Μόνο που το κάναμε με έναν ιδιόμορφο τρόπο, χωρίς λογική αλληλουχία, χωρίς τη βάσανο της σκέψης, σαν την εκπλήρωση της προ-νεωτερικής μας προφητείας.  Ίσως ξορκίζοντας τη λογική να πιστεύουμε πως ξορκίζουμε και τα προβλήματα, ίσως η λογική να βλάπτει σοβαρά την ιδεοληψία μας και τη μεσσιανική προσέγγιση των ηγετών μας, ίσως η λογική να χαλάει την πολιτική κρίση που εδράζεται σε όρους καλού και κακού.

Μακάρι ο διαχωρισμός εκκλησίας – κράτους να ήταν η μόνη εξαίρεσή μας από την παράδοση του Διαφωτισμού, μακάρι οι πολιτισμικές μας υστερήσεις να άρχιζαν και να τελείωναν στην τελετή του αγίου φωτός. Όμως είναι περισσότερες και πιο σοβαρές. Σχετίζονται συνολικά με την πολιτική μας κουλτούρα και την πολιτισμική μας παράδοση. Η άποψή μας για το κράτος διαμορφώνει την πολιτική μας σκέψη και, αυτή, την εκλογική μας συμπεριφορά…

 

*Διεθνολόγος με ειδικότητα στα θέματα ασφάλειας και καθηγητής στη Σχολή Εθνικής Ασφάλειας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Πριν το Μνημόνιο δεν έβλεπες»

 

Πηγή: eyedoll.gr