Γράφει ο Χρήστος Β. Μασσαλάς*

Δημοσιεύθηκε στο Αττικό Βήμα στις 12 Μαΐου 2014

freedom

Η ζωή είναι πολλή όταν είναι πλήρης… Και πως πληρούται η ζωή; Τι είναι αυτό που κάνει την ανθρώπινη ζωή ξεχωριστή και συνάμα ενδιαφέρουσα; Βασικό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης παρουσίας είναι η ελευθερία. Μάλιστα ο Σαρτρ τόνιζε πως είμαστε καταδικασμένοι σε ελευθερία. Και για την καταδίκη αυτή δεν υπάρχει χάρη, ούτε αμνηστία. Δεν είμαστε ελεύθεροι να επιλέξουμε αυτό που μας συμβαίνει, αλλά ελεύθεροι να απαντήσουμε σ’ αυτό που μας συμβαίνει. Η πραγματική ελευθερία προϋποθέτει την απόλυτη αποδοχή των περιορισμών και των εξαρτήσεών μας. Έτσι, ελεύθεροι είμαστε όταν ενεργούμε εν γνώσει, και σκλάβοι, όταν ενεργούμε εν αγνοία. Το να είσαι ανθρώπινος συνίσταται κυρίως στο να έχεις σχέσεις με τους άλλους. Πολύ λίγα πράγματα διατηρούν τη χάρη τους στη μοναξιά, και αν η μοναξιά είναι πλήρης και οριστική, όλα τα πράγματα πικρίζουν αθεράπευτα. Η καλή ζωή είναι καλή μεταξύ ανθρώπων. Το να ζεις μόνος σου σημαίνει ότι είσαι άγιος ή άγριος… Ο Νίτσε στο «Ζαρατούστρα» γράφει: «Πού πας, Ζαρατούστρα; Γιατί άφησες τη θεία μοναξιά σου και κατεβαίνεις πάλι στον κόσμο; Εκείνος απαντά: Αγαπώ τους ανθρώπους». Εκεί στη μοναξιά, ξύπνησε μέσα του η αγάπη και επέστρεψε στους ανθρώπους να τους προσφέρει τη βοήθειά του, να δουν και εκείνοι την αλήθεια για να σωθούν.

Ο άνθρωπος δεν μπορεί να έχει πληρότητα αν του λείψει η γνήσια στοργή, ο γνήσιος σεβασμός και ακόμα η γνήσια αγάπη ελεύθερων ανθρώπων. Για το σκοπό αυτό πρέπει να προσπαθεί να κατανοήσει όλη την πολυπλοκότητα του ζην ανθρωπίνως, χωρίς βολικές και συνάμα επικίνδυνες απλουστεύσεις. Την τέχνη της ζωής είναι που ονομάζουν ηθική. Η ηθική ασχολείται με την ελευθερία και ελευθερία είναι να αποφασίζεις, αλλά και να έχεις συνείδηση του ό,τι αποφασίζεις. Το θεμέλιο κάθε ηθικής είναι η άνευ όρων ευθύνη για τον Άλλο. Ο Ζ. Bauman, μεταφράζοντας τις σκέψεις του Ε. Levinas, τονίζει ότι το να τηρείς ηθική στάση σημαίνει να αναλαμβάνεις την ευθύνη για τον Άλλον, να πράττεις πιστεύοντας ότι η ευημερία του Άλλου είναι πολύτιμη και χρειάζεται την προσπάθειά σου για να διατηρηθεί και να αυξηθεί. Το να υπάρχεις για τον Άλλο δεν έχει όρια και δεν εξαρτάται από το τι κάνει ή δεν κάνει ο Άλλος, από τον αν αξίζει τη φροντίδα σου, αν σου αποδίδει τα ίσα. Η ουσία της ηθικής δεν ταιριάζει με την ασυνεχή, αποσπασματική, επεισοδιακή ζωή που αποφεύγει τις συνέπειες. Η ηθική, ως τέχνη της ζωής, έχει πολλά κοινά με την πολιτική. Δεν λείπουν όμως και οι διαφορές. Είναι αλήθεια ότι, αν και η πολιτική είναι μέρος της ηθικής ενέργειας του ανθρώπου, στις μέρες μας ασκείται μέσα σ’ έναν ίλιγγο πλεονεξίας και σ’ ένα πυρετό ματαιοδοξίας. Έχει ξεχαστεί ότι η πολιτική είναι πρόθεση και πράξη παιδευτική.

Στη συμπεριφορά των ανθρώπων κυρίαρχο ρόλο παίζει η υπευθυνότητα. Το να είναι κανείς υπεύθυνος σημαίνει να είναι αυθεντικά ελεύθερος, για καλό και για κακό, να αντιμετωπίζει τις συνέπειες των πράξεών του, να διορθώνει το κακό που μπορεί να διορθωθεί και να επωφελείται τα μέγιστα από το καλό. Το βασικό ερώτημα που εγείρεται είναι: Τι κάνει τη ζωή ανθρώπινη; Αυτό που κάνει «ανθρώπινη» τη ζωή είναι να περνάς συντροφιά με ανθρώπους.

Ο κόσμος είναι (και ήταν) γεμάτος από «ατσίδες» ή απατεώνες που εκμεταλλεύονται τις καλές προθέσεις και τις δυστυχίες των άλλων. Αν αφήνονταν οι άνθρωποι ανεξέλεγκτοι θα ήταν καταδικασμένοι: από φιλοδοξία, φόβο και συμφέρον (Θουκυδίδης), από θέληση κυριαρχίας, αμοιβαία δυσπιστία και επιδίωξη δόξας (Τ. Hobbes). Γι’ αυτό η εκπαίδευση πρέπει να εστιάσει την προσοχή της στο να γίνει κτήμα της κουλτούρας το μήνυμα ότι από τους ελεύθερους ομοίους μας μπορούμε να κερδίσουμε σεβασμό και αλληλεγγύη. Αλήθεια, πως αντιμετωπίζεις τους ανθρώπους ανθρώπινα; Μα φυσικά, προσπαθείς να μπεις στη θέση τους. Να βλέπεις τη ζωή σου με τα μάτια των άλλων… Αν σπέρνουμε την έχθρα, δεν είναι πιθανόν να δεχτούμε ως αντάλλαγμα κάτι καλύτερο από περισσότερη έχθρα. Δεν είναι πιο λογικό να σπείρεις αυτό που προσπαθείς να θερίσεις, αντί για το εντελώς αντίθετο, ακόμα και αν ξέρεις ότι το ζιζάνιο μπορεί να σου καταστρέψει τη σοδειά; Το συμφέρον είναι να είσαι άνθρωπος μεταξύ ανθρώπων, να προσφέρεις και να εισπράττεις ανθρώπινη συμπεριφορά, χωρίς την οποία δεν μπορεί να υπάρξει «καλή ζωή».

Οι νόμοι και οι δικαστές προσπαθούν να καθορίσουν υποχρεωτικά το ελάχιστο που οι άνθρωποι δικαιούνται να απαιτούν από εκείνους με τους οποίους συμβιώνουν κοινωνικά, αλλά πρόκειται για το ελάχιστο. Κάθε γραπτός νόμος δεν είναι παρά μία συντόμευση, μία απλοποίηση, συχνά ατελής, από αυτό που ο όμοιός σου μπορεί να περιμένει ακριβώς από σένα, όχι από το Κράτος ή από τους δικαστές. Για να καταλάβεις πλήρως τι περιμένει ο άλλος από σένα, δεν υπάρχει άλλος τρόπος από το να τον αγαπήσεις μόνο και μόνο γιατί είναι και εκείνος άνθρωπος. Και αυτή την αγάπη κανένας θεσμοθετημένος νόμος δεν μπορεί να την επιβάλλει.

Ο κόσμος μας επιπλέον είναι κόσμος των απολαύσεων. Η συμβουλή για να ζήσει κανείς καλά είναι: όχι υπερβολικές απλουστεύσεις που βολεύουν. Υπάρχουν δύο είδη απόλαυσης: εκείνη που διεγείρει τα σωματικά όργανα των αισθήσεων (αισθησιακή) και εκείνη που σχετίζεται με την πνευματική ευχαρίστηση (χαρά). Την τέχνη του να θέτεις την ηδονή στην υπηρεσία της χαράς, δηλαδή την αρετή που ξέρει να μην πέφτει από την ευχαρίστηση στη δυσαρέσκεια, είθισται να την αποκαλούν από τα αρχαία χρόνια «ηπιότητα». Η μόνη ελευθερία που αξίζει το όνομά της είναι η ελευθερία να αναζητάμε το προσωπικό μας καλό, ακολουθώντας το δικό μας δρόμο, όσο δεν αποκλείουμε τους άλλους από το δικό τους ή δεν τους εμποδίζουμε να προσπαθήσουν να το πετύχουν.

Οι άνθρωποι είμαστε φτιαγμένοι από την ίδια πάστα, την ίδια ιδέα, το ίδιο πάθος και την ίδια σάρκα. Ή, όπως το είπε με πιο όμορφο και βαθυστόχαστο τρόπο ο Σαίξπηρ: «όλοι οι άνθρωποι είμαστε φτιαγμένοι από το υλικό που πλέκονται τα όνειρα». Και το κυνήγι του ονείρου κάνει τον άνθρωπο γεμάτο, θέτει βάσεις, χτίζει το οικοδόμημά του για να ατενίσει μακριά, δέχεται την κριτική, προσαρμόζει την πορεία του, στριμώχνει πολλή ζωή σε λίγο χρόνο.

 

*Ο κ. Χρήστος Β. Μασσαλάς είναι Καθηγητής, π. Πρύτανης Παν. Ιωαννίνων,

Πρόεδρος του Ριζαρείου Ιδρύματος

 

Πηγή: ΑΤΤΙΚΟ ΒΗΜΑ