Γράφει ο Αθανάσιος Χ. Παπανδρόπουλος

Δημοσιεύθηκε στην Εστία στις 28 Απριλίου 2014

Pounch

Ο πρώην πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κ. Ζάκ Ντελόρ ήταν αυτός που είχε δηλώσει ότι «δεν ερωτεύεται κανείς μία ενιαία αγορά». Στην βάση αυτής, ο επί δεκαετία πρόεδρος της Επιτροπής είχε εκφράσει την επιθυμία η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) να έλθει πιο κοντά στους πολίτες και να τους εξηγήσει με απλά λόγια τι σημαίνει για την ΕΕ η ενιαία αγορά και η συναφής με αυτήν νομισματική ένωση.

Ενθυμούμαι δε ότι, σε συνάντηση μας στις Βρυξέλλες λίγες εβδομάδες πριν τελειώσει η θητεία του και υπό την ιδιότητα μου την εποχή εκείνη του διεθνούς προέδρου της Ένωσης Ευρωπαίων Δημοσιογράφων, ο κ. Ζάκ Ντελόρ μου είχε δηλώσει: «Η ευρωπαϊκή οικοδόμηση είναι δαιδαλώδης και όχι πάντα ευχάριστη. Ενώ υπόσχεται πολλά, δεν παύει να προκαλεί και απογοητεύσεις. Για να πορευθεί λοιπόν κάποιος στον δαίδαλο αυτό, χρειάζεται καλούς οδηγούς που να γνωρίζουν τα κατατόπια. Μόνον έτσι θα μπορέσει να βρει άκρη ανάμεσα στο αληθινό και το εικονικό, στο πραγματικό και στο ψεύτικο, στην υπόσχεση και στην πραγματικότητα. Αν λοιπόν δεν εξηγηθεί η πρωτοτυπία του ευρωπαϊκού εγχειρήματος στους πολίτες που το βιώνουν, θα έλθουν μια μέρα οι απόστολοι του εθνικισμού για να επιχειρήσουν να διαλύσουν την Ιστορία…»

Δεκαεννέα χρόνια αργότερα, τα παραπάνω λόγια ενός κορυφαίου Ευρωπαίου έχουν αποκτήσει δραματική επικαιρότητα. Διότι, τελικά, το πρόβλημα της Ευρώπης έγκειται στην πλήρη αδυναμία της να επικοινωνήσει με ευρωπαϊκούς όρους με τους πολίτες της. Έτσι, παρά την σωρεία ντοκουμέντων, εγγράφων, πληροφοριών και πηγών που έχει στην διάθεση του ο Ευρωπαίος πολίτης, τελικά η άγνοια του περί το ευρωπαϊκό γίγνεσθαι είναι βαθειά. Προφανώς δε, αυτή η παταγώδης αποτυχία έχει, κατά την γνώμη μας, μία πολύπλοκη ερμηνεία. Η Ευρώπη, έτσι όπως την συνέλαβαν οι Ζάν Μονέ και Ρομπέρ Σουμάν, δεν είναι απότοκος μίας κοινής πολιτιστικής παραδόσεως και της αντίστοιχης ιστορικής αντιλήψεως. Αντιθέτως, πρόκειται για μία δομή που στηρίζεται στην μέθοδο και σκοπό έχει να καταλήξει σε δράση. Με άλλα λόγια, το ευρωπαϊκό γίγνεσθαι είναι στραμμένο προς το μέλλον – γεγονός που διαφοροποιεί την φύση του από το παρελθόν.

Υπό αυτή την έννοια, η ΕΕ είναι ένα πρωτόγνωρο μόρφωμα, χωρίς ιστορικό προηγούμενο, στο οποίο ανεξάρτητοι θεσμικοί μηχανισμοί παίζουν καθοριστικό ρόλο. «Τίποτε δεν είναι δυνατόν χωρίς ανθρώπους, αλλά τίποτε δεν διαρκεί χωρίς τους θεσμούς» συνήθιζε να λέει ο Ζάν Μονέ.

Από την άποψη αυτή, παρά τα 60 χρόνια που έχει πίσω της, η ευρωπαϊκή οικοδόμηση υποφέρει πολύ από την έλλειψη της απαραίτητης θέλησης στην προσαρμογή παλαιών πολιτικών αντιλήψεων σε νέες πολιτικές μορφές, οι οποίες διαμορφώνονται και σε ένα μεταβαλλόμενο διεθνές περιβάλλον. Όπως έγραψε πριν κάποια χρόνια ο Αλαίν Ντυχαμέλ, η Ευρώπη διστάζει να δώσει μία θαρραλέα και φιλόδοξη απάντηση στην λογική θανάτου και καταστροφής που εδώ και πολλούς αιώνες έπληττε την γηραιά ήπειρο. Παρόλα αυτά, πρέπει, να παραδεχθούμε ότι τα τελευταία χρόνια, με αφορμή την κρίση, η Ευρώπη σε θεσμικό επίπεδο κάνει πολύ πιο γρήγορα βήματα σε σύγκριση με το παρελθόν – και είναι προφανές ότι αυτή η πορεία κάποιους ενοχλεί πολύ σοβαρά.

Το ευρωπαϊκό οικοδόμημα σε πρακτικό επίπεδο στηρίζεται στην σταδιακή μεταφορά εθνικής κυριαρχίας από τα εθνικά κράτη στα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα, που είναι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και, βέβαια, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο με τα Συμβούλια Υπουργών. Έτσι, οι αποφάσεις για την πορεία και την λειτουργία της ΕΕ λαμβάνονται και εκτελούνται στο επίπεδο αυτό, με τα εθνικά κράτη να διατηρούν δικαιοδοσίες στους τομείς όπου δεν υπάρχουν ακόμα κοινές ευρωπαϊκές πολιτικές. Στην οικονομία, πάντως, σε ποσοστό άνω του 85% οι αποφάσεις είναι ευρωπαϊκές και λαμβάνονται από τους αρμόδιους υπουργούς Οικονομίας και Οικονομικών των χωρών-μελών. Το δε πλαίσιο λήψεως των οικονομικών αποφάσεων είναι οι Συνθήκες – τις οποίες υποτίθεται ότι οι χώρες που τις υπογράφουν θα πρέπει και να τις σέβονται.

Πέρα, όμως, από την περίφημη κοινοτική μέθοδο του Ζάν Μονέ, του ευρωπαϊκό γίγνεσθαι στηρίχθηκε επίσης και στην πολυσυζητημένη κοινοτική αλληλεγγύη, η οποία στην ουσία ήταν μια μεγάλη ή μικρή μεταφορά πόρων από την πλούσια Ευρώπη προς την λιγότερο αναπτυγμένη. Κύριος δε στόχος αυτής της μεταφοράς πόρων ήταν η οικονομική σύγκλιση και η οικονομική αναδιάρθρωση των λιγότερο αναπτυγμένων χωρών της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας στην αρχή και της ΕΕ στην συνέχεια. Δυστυχώς, όμως, για λόγους πολιτικής ιδιοτέλειας, αυτό το ευρωπαϊκό μοντέλο ποτέ δεν προβλήθηκε προς τους άμεσα ενδιαφερόμενους – τους Ευρωπαίους πολίτες.

Ωστόσο, η αποσιώπηση αυτή ήταν σκόπιμη, διότι έτσι η θεσμική Ευρώπη μετατρεπόταν σε σάκκο του μπόξ. Ανεύθυνοι και κυνικοί πολιτικοί, εδώ και χρόνια, χρησιμοποιούν την Ευρώπη ως άλλοθι για τα δικά τους ανομήματα και τις δικές τους ανεύθυνες πολιτικές. Έτσι, συστηματικά και όχι χωρίς δόλο, εξαπατούν ένα άσχετο περί τις ευρωπαϊκές μεθόδους κοινό, το οποίο φυσικό είναι να αποτελεί εύκολη βορά των δημαγωγών και λοιπών καιροσκόπων της πολιτικής και της μαζικής επικοινωνίας. Όλων αυτών που επιρρίπτουν σε τρίτους δικές τους επιλογές και πρακτικές, για τις οποίες έχουν βάλει την υπογραφή τους.